Baku
Bakı | |
|---|---|
 Istana Ismailiyya; Menara Maiden; Air Pancut Philharmonic; Laut Kaspia berhampiran Baku; Pemandangan di Baku Boulevard pada waktu pagi | |
 Mohor | |
| Nama panggilan: "City of Winds" (Melayu: Kota Angin) (Azeri: Küləklər şəhəri) | |
  Baku Lokasi Baku di Azerbaijan  Baku Baku (Azerbaijan)  Baku Baku (Asia) | |
| Koordinat: 40°23′43″N 49°52′56″E / 40.39528°N 49.88222°E | |
| Negara |  Azerbaijan |
| Wilayah Ekonomi Azerbaijan | Wilayah Ekonomi Baku (BIR) |
| Pentadbiran | |
| • Datuk bandar | Eldar Azizov |
| Keluasan | |
| • Ibu negara Azerbaijan Metropolis | 2,140 km2 (830 batu persegi) |
| Aras | −28 m (−92 ft) |
| Penduduk (2024) | |
| • Ibu negara Azerbaijan Metropolis | 2,344,900[1] |
| • Pemeringkatan | Pertama (Bandar-bandar Azerbaijan yang paling ramai penduduknya) |
| • Kepadatan | 1,096/km2 (2,840/batu persegi) |
| • Metro | 3,725,000[2] |
| Demonim | bahasa Inggeris: Bakuvian Azeri: Bakılı Melayu: Orang Baku |
| Zon waktu | UTC+4 (AZT) |
| Poskod | AZ1000 |
| Kod kawasan | +994 12 |
| Kod ISO 3166 | AZ-BA |
| Pendaftaran kenderaan | 10, 90, 99, 77 |
| Laman sesawang | BakuCity.az |
Nama rasmi | Kota Berdinding Baku dengan Istana Shirvanshah dan Menara Maiden (Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower) |
| Jenis | Budaya |
| Kriteria | iv |
| Ditetapkan | 2000 (Sesi ke-24) |
No. rujukan | 958 |
| Terancam | 2003–2009 |
| Wilayah | Asia, Eropah |
Baku (Azeri: Bakı sebutan Azeri: [bɑˈcɯ] ⓘ) merupakan ibu negara dan bandar terbesar Azerbaijan. Baku terletak 28 meter (92 ka) di bawah paras laut, menjadikannya ibu negara yang terletak paling rendah di dunia serta bandar terbesar di dunia yang berada di bawah paras laut. Baku terletak di pantai selatan Semenanjung Absheron, bandar ini juga merupakan pelabuhan terbesar Azerbaijan. Baku adalah bandar utama di Azerbaijan—ia merupakan satu-satunya bandar raya metropolitan di negara itu, dan kira-kira 25% daripada keseluruhan penduduk negara tinggal di kawasan metropolitan Baku.
Etimologi
Baku telah lama direkodkan dengan nama dalam bahasa Parsi-Arab, باکو (Bākū). Sumber Arab awal juga merujuk kepada bandar ini sebagai Bākuh dan Bākuya, yang kesemuanya dipercayai berasal daripada nama Parsi. Namun, asal usul nama tersebut secara lanjut masih tidak jelas.
Etimologi popular[3] pada abad ke-19 menganggap bahawa nama Baku berasal daripada bahasa Parsi بادکوبه (Bâd-kube), yang bermaksud “bandar yang dipukul angin”. Nama ini merupakan gabungan daripada perkataan bād (angin) dan kube, yang berpunca daripada kata kerja کوبیدن (kubidan) yang bermaksud “memukul”. Ini merujuk kepada tempat yang mengalami tiupan angin kuat, seperti halnya Baku yang terkenal dengan ribut salji musim sejuk dan angin kencangnya. Nama popular ini (Badkubə dalam tulisan Azerbaijan moden) menjadi gelaran biasa bagi bandar tersebut pada abad ke-19 (contohnya, digunakan dalam Akinchi, jilid 1, isu 1, halaman 1) dan juga tercermin dalam gelaran moden Baku sebagai “Bandar Angin” (Azerbaijani: Küləklər şəhəri). Satu lagi etimologi rakyat, walaupun kurang berkemungkinan, menjelaskan bahawa nama itu berasal daripada Baghkuy, yang bermaksud “bandar Tuhan”. Baga (kini بغ bagh) dan kuy ialah perkataan Parsi Kuno bagi “Tuhan” dan “bandar”. Nama Baghkuy ini boleh dibandingkan dengan Baghdād (“Dianugerahkan Tuhan”), di mana dād ialah perkataan Parsi Kuno yang bermaksud “memberi”.
Semasa pemerintahan Soviet, ejaan bandar ini dalam bahasa Azerbaijan menggunakan tulisan Cyrillic sebagai "Бакы", manakala ejaan dalam bahasa Rusia ialah dan masih "Баку" (Baku). Ejaan moden dalam bahasa Azeri, yang telah menggunakan abjad Latin sejak tahun 1991, ialah Bakı. Peralihan daripada huruf Parsi-Arab و (ū) kepada huruf Cyrillic "ы" dan kemudiannya kepada huruf Latin "ı" boleh dilihat juga dalam perkataan Azerbaijan yang lain (contohnya, bandingkan قاپو (qāpū) dalam ejaan Parsi-Arab lama dengan qapı dalam bahasa Azerbaijan moden yang bermaksud “pintu”) atau dalam akhiran perkataan. Huruf و sering digunakan untuk menulis vokal harmoni dalam bahasa Azerbaijan (amalan ini juga digunakan dalam bahasa Turki Uthmaniyyah). (Lihat juga abjad Azerbaijan.)
Sejarah
Asal usul
Baku dan Semenanjung Absheron merupakan salah satu kawasan penempatan manusia yang tertua, dengan bukti arkeologi yang menjangkau dari Zaman Batu, Zaman Gangsa, dan Zaman Besi (abad ke-III hingga ke-I SM).
Keistimewaan geografi kawasan ini, yang merangkumi pelabuhan semula jadi yang strategik, kawasan pantai berpasir, dan gugusan pulau, mendorong perkembangannya sebagai bandar pelabuhan dan perdagangan sejak zaman purba.
Baku menjadi pusat ekonomi dan budaya penting bagi wilayah Timur Dekat (Near East) kerana sumber semula jadi seperti minyak, garam, dan safron, serta kedudukan geografinya yang strategik di persimpangan laluan karavan dan laut utama.
Menjelang abad ke-19, sebahagian besar penduduk kampung di Absheron (kecuali enam kampung) bertutur dalam bahasa Turki dan Tat. Walaupun suku-suku Arab seperti Turkik, Iranik dan Kaukasia menetap dan berasimilasi di Azerbaijan, bahasa mereka gagal kekal sebagai bahasa dominan dan hanya meninggalkan kesan pada toponimi dan perbendaharaan kata, menunjukkan komponen Turkik dan Iranik telah kukuh sebelum penaklukan Arab.
Dari segi agama, ahli geografi Arab Al-Istahri mencatatkan pada tahun 930 Masihi bahawa pemuja api tinggal berhampiran Baku. Tempat suci pemujaan api ini kekal sehingga akhir abad ke-19, dan selepas penduduk Absheron memeluk Islam, tapak tersebut kemudiannya menjadi tempat ibadat bagi masyarakat India.[3]
Penemuan minyak
Ia dipercayai bahawa kawasan ladang minyak telah wujud di Baku sejak abad ke-8, dan pada abad ke-10 terdapat catatan yang menyebut tentang pengembara Arab yang menjelajah kawasan ladang minyak di Baku.
Pada tahun 1837, Orang Rusia membina kilang penyulingan minyak pertama di Balaxani, Azerbaijan. Industri minyak Baku bermula pada 1840-an dengan Ivan Mirzoev sebagai perintis[4], diikuti penerokaan besar pada 1872 apabila kerajaan Rusia melelong tanah kaya minyak kepada pelabur swasta. Witold Zglenicki (seorang ahli geologi Poland) memperkenalkan teknik pengeluaran dari dasar laut. Nobel Brothers dan Rothschilds merupakan pelabur terkenal. Oleh itu, kawasan industri “Black Town” muncul menjelang 1880-an.
Profesor A. V. Williams Jackson dari Universiti Columbia menulis dalam karyanya From Constantinople to the Home of Omar Khayyam (1911):
(Dalam bahasa Inggeris)
Baku is a city founded upon oil, for to its inexhaustible founts of naphtha it owes its very existence, its maintenance, its prosperity... At present Baku produces one-fifth of the oil that is used in the world, and the immense output in crude petroleum from this single city far surpasses that in any other district where oil is found. Verily, the words of the Scriptures find illustration here: 'the rock poured me out rivers of oil. Oil is in the air one breathes, in one's nostrils, in one's eyes, in the water of the morning bath (though not in the drinking water, for that is brought in bottles from distant mineral springs), in one's starched linen – everywhere. This is the impression one carries away from Baku, and it is certainly true in the environs.[5]
(Diterjemahkan ke bahasa Melayu)
Baku ialah sebuah bandar yang diasaskan atas dasar minyak, kerana kepada sumber minyak naphtha yang tidak habis-habis itulah bandar ini berhutang kewujudannya, kelangsungannya dan kemajuannya. Pada masa ini, Baku menghasilkan satu perlima daripada jumlah minyak yang digunakan di seluruh dunia, dan pengeluaran minyak mentah yang besar dari satu bandar ini jauh mengatasi mana-mana kawasan lain yang mempunyai sumber minyak. Sesungguhnya, kata-kata dalam Kitab Suci menjadi nyata di sini: “batu itu mencurahkan sungai-sungai minyak kepadaku.” Minyak ada di udara yang dihirup, di dalam hidung, di mata, di air mandi pagi (walaupun tidak di dalam air minuman, kerana air minuman dibawa dalam botol dari mata air mineral yang jauh), dan juga pada kain yang berkanji — di mana-mana sahaja. Itulah tanggapan yang dibawa seseorang selepas meninggalkan Baku, dan ia sememangnya benar bagi kawasan sekitarnya.
Perang Dunia I
Semasa Perang Dunia I (1914–1918), Baku memainkan peranan penting kerana kekayaan sumber minyaknya yang menjadi sasaran strategik bagi pelbagai kuasa. Pada masa itu, Baku berada di bawah Empayar Rusia, dan minyak dari bandar ini menjadi sumber tenaga utama untuk keperluan tentera Rusia dan Sekutu. Apabila Revolusi Rusia 1917 berlaku, kekuasaan di Baku menjadi tidak stabil. Ini membawa kepada penubuhan Komun Baku (Baku Commune) yang disokong oleh Bolshevik. Namun, pada tahun 1918, Komun Baku digulingkan oleh Pasukan Azerbaijan, Armenia, dan British dalam pertempuran yang dikenali sebagai Pertempuran Baku. Pertempuran ini melibatkan perebutan antara pelbagai pihak seperti Bolshevik, Tentera Islam Caucasus (yang disokong oleh Empayar Uthmaniyyah), dan British yang semuanya berusaha menguasai ladang minyak Baku yang penting secara ekonomi dan strategik. Akhirnya, pada September 1918, Tentera Islam Caucasus berjaya menawan Baku dan menggabungkannya ke dalam Republik Demokratik Azerbaijan yang baru ditubuhkan.
Zaman Soviet
Pada 28 April 1920, ketika Perang Saudara Rusia masih berlangsung, pasukan Bolshevik menawan Baku dan menubuhkan Republik Sosialis Soviet Azerbaijan.
Bandar ini mengalami banyak perubahan besar. Hasilnya, Baku memainkan peranan penting dalam pelbagai aspek kehidupan Soviet. Baku merupakan bandar pengeluar minyak utama bagi Kesatuan Soviet. Sejak sekitar tahun 1921, bandar ini diterajui oleh Jawatankuasa Eksekutif Bandar Baku, yang dalam bahasa Rusia dikenali sebagai Bakgorispolkom. Bersama dengan Jawatankuasa Parti Baku (Baksovet), mereka membangunkan kepentingan ekonomi metropolis Laut Caspian itu. Dari tahun 1922 hingga 1930, Baku menjadi lokasi salah satu pameran perdagangan utama Kesatuan Soviet, berfungsi sebagai jambatan perdagangan ke arah Iran dan Timur Tengah.[6]
Perang Dunia II
Semasa Perang Dunia Kedua pada tahun 1942, tentera Nazi Jerman cuba menakluk Baku untuk menguasai kawasan ladang minyaknya, tetapi rancangan itu gagal selepas kekalahan mereka dalam Pertempuran Stalingrad.
Kejatuhan Kesatuan Soviet dan kemudiannya
Selepas pembubaran Kesatuan Soviet pada tahun 1991, Baku memulakan proses penstrukturan semula dalam skala yang belum pernah berlaku dalam sejarahnya.[7] Ribuan bangunan panel dari zaman Soviet dirobohkan bagi memberi laluan kepada pembinaan kawasan hijau di sepanjang pantainya. Taman dan kebun dibangunkan di atas tanah yang ditebus guna dengan menambak kawasan pantai Teluk Baku. Penambahbaikan turut dilakukan dalam aspek pembersihan umum, penyelenggaraan, dan kutipan sampah bagi mencapai piawaian setanding dengan negara Eropah Barat. Bandar ini berkembang pesat secara dinamik sepanjang paksi timur–barat di tepi Laut Caspian. Kelestarian kini menjadi faktor utama dalam pembangunan bandar pada masa hadapan.[8]
Geografi
Baku terletak di pantai barat Laut Kaspia. Di sekitar bandar terdapat beberapa gunung berapi lumpur seperti Keyraki, Bogkh-bogkha, Lokbatan dll. dan tasik masin seperti Boyukshor, Khodasan, dll.
Sukan
Baku merupakan bandar tuan rumah Sukan Eropah 2015, dan juga salah satu bandar tuan rumah bagi UEFA Euro 2020, selain menjadi tuan rumah Final Liga Europa UEFA 2019. Bandar ini pernah memohon untuk menganjurkan Sukan Olimpik Musim Panas 2016 dan Sukan Olimpik Musim Panas 2020, namun gagal disenaraikan sebagai calon akhir bagi kedua-dua acara tersebut. Kemudahan sukan utama di Baku termasuk Stadium Olimpik Baku dan Stadium Tofiq Bahramov.
Pengangkutan
Teksi
Baku mempunyai perkhidmatan teksi. Sehingga 2011, 1,000 teksi hitam ditempah oleh Syarikat Teksi Baku, dan sebagai sebahagian daripada program yang pada asalnya diumumkan oleh Kementerian Pengangkutan Azerbaijan, terdapat rancangan untuk memperkenalkan teksi London ke Baku.[9] Langkah itu adalah sebahagian daripada perjanjian £16 juta antara anak syarikat Mangan Gangsa LTI Limited dan Syarikat Teksi Baku.[10]
Kereta api
Antara perkhidmatan kereta api di Baku termasuklah Baku Funicular dan Baku Metro yang dibuka pada 1965 dan kini memiliki tiga aliran serta 25 buah stesen. Stesen Kereta Api Baku ialah terminal untuk rangkaian kereta api nasional dan antarabangsa ke bandar. Kereta api Kars–Tbilisi–Baku, yang menghubungkan terus Turki, Georgia dan Azerbaijan, mula dibina pada 2007 dan dibuka pada 2017.[11]
Pelabuhan
Pelabuhan Baku diasaskan pada tahun 1902 dan mendakwa sebagai pelabuhan Laut Kaspia terbesar. Ia mempunyai enam kemudahan: terminal kargo utama, terminal kontena, terminal feri, terminal minyak, terminal penumpang dan terminal armada pelabuhan.
Pengangkutan udara
Lapangan Terbang Antarabangsa Heydar Aliyev adalah satu-satunya lapangan terbang komersial yang melayani Baku. Terminal Kargo Baku baharu dibuka secara rasmi pada Mac 2005. Terdapat juga beberapa pangkalan udara tentera yang lebih kecil berhampiran Baku, seperti Pangkalan Udara Baku Kala, bertujuan untuk pesawat persendirian, helikopter dan sewa.
Rujukan
- ^ Samadov (www.anarsamadov.net), Anar. "Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi". Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi.
- ^ "Major Agglomerations of the World". Citypopulation.de.
- ^ a b "The origin and etymology :: Baku". bakucity.preslib.az. Dicapai pada 2025-10-22.
- ^ Daintith, Terence (2010). Finders Keepers?: How the Law of Capture Shaped the World Oil Industry (dalam bahasa Inggeris). Earthscan. ISBN 978-1-936331-76-5.
- ^ Abraham Valentine Williams Jackson. "From Constantinople to the Home of Omar Khayyam". The Macmillan Company. 1911. m/s. 25. Diarkibkan daripada yang asal pada 18 March 2012. Dicapai pada 1 December 2011.
- ^ Forestier-Peyrat, Etienne (2013). "Red Passage to Iran: The Baku Trade Fair and the Unmaking of the Azerbaijani Borderland, 1922–1930". Ab Imperio. 2013 (4): 79–112. doi:10.1353/imp.2013.0094. ISSN 2164-9731.
- ^ "News.Az - Money from oil changes the face of Azerbaijan". www.news.az. Dicapai pada 2025-10-23.
- ^ "Baku White City - Sustainability". www.bakuwhitecity.com. Dicapai pada 2025-10-23.
- ^ "1,000 London taxis for Azerbaijan - Scotsman.com Business". business.scotsman.com (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 2025-10-22.
- ^ "archive.ph". archive.ph. Dicapai pada 2025-10-22.
- ^ "Azerbaijani FM: Baku-Tbilisi-Kars railroad to be built in 2012 | Economy & Business news | Trend". en.trend.az (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 2025-10-22.
Pautan luar
| Daerah |  Absheron · Agdam · Agdash · Agjabadi · Agstafa · Agsu · Astara · Babek · Balakan · Barda · Beylagan · Bilasuvar · Dashkasan · Davachi · Fizuli · Gadabay · Gobustan · Goranboy · Goychay · Goygol · Hajigabul · Imishli · Ismailli · Jabrayil · Jalilabad · Julfa · Kalbajar · Kangarli · Khachmaz · Khizi · Khojali · Khojavend · Kurdamir · Lachin · Lankaran · Lerik · Masally · Neftchala · Oghuz · Ordubad · Qabala · Qakh · Qazakh · Quba · Qubadli · Qusar · Saatly · Sabirabad · Sadarak · Salyan · Samukh · Shabran · Shahbuz · Shaki · Shamakhi · Shamkir · Sharur · Shusha · Siazan · Tartar · Tovuz · Ujar · Yardymli · Yevlakh · Zangilan · Zaqatala · Zardab |
|---|---|
| Bandar | |
Nama yang dicetak miring merupakan sebahagian Republik Autonomi Nakhichevan | |