Kuil Jagannatha ialah sebuah kuil Hindu yang didedikasikan kepada Dewa Jagannath, iaitu suatu manifestasi Vishnu dalam agama Hindu. Kuil ini terletak di Puri, negeri Odisha, di pesisir timur India. Menurut catatan kuil, Raja Indradyumna dari Avanti membina kuil utama Jagannath di Puri.[1] Kuil yang ada pada masa kini telah dibangunkan semula sejak abad ke-11, di tapak kuil-kuil yang sedia wujud dalam kawasan tersebut, tetapi bukan kuil utama Jagannath, dan pembinaannya dimulakan oleh Anantavarman Chodaganga, raja pertama Dinasti Ganga Timur.[2] Banyak upacara di kuil ini berasaskan kepada Tantra Oddiyana yang merupakan versi halus Tantra Mahayana, serta Tantra Shabari yang berkembang daripada ajaran Buddha Tantrik dan kepercayaan suku kaum pribumi. Legenda tempatan mengaitkan berhala-berhala di kuil ini dengan suku kaum asli, dan para daitapati (pengkhidmat kuil) mendakwa bahawa mereka merupakan keturunan suku peribumi tersebut.[3] Kuil ini juga merupakan salah satu daripada 108 Abhimana Kshethram dalam tradisi Vaishnava.
Kuil Jagannath terkenal dengan Ratha Yatra atau perayaan kereta beroda tahunan bagi menghormati tiga dewa, di mana ketiga-tiga dewa utama diarak menaiki kereta kuil yang besar dan dihias indah. Upacara penyembahan dijalankan oleh para pendeta Bhil Sabar daripada suku peribumi, di samping pendeta daripada komuniti lain.[4] Tidak seperti ikon yang diperbuat daripada batu atau logam di kebanyakan kuil Hindu, imej Jagannath diperbuat daripada kayu spruce, dan diganti secara ritual setiap 12 atau 19 tahun dengan replika yang serupa.[5] Kuil ini merupakan salah satu daripada empat tapak suci Char Dham. Ia juga terkenal kerana menurut banyak legenda, hati Krishna ditempatkan di sini, dan bahan yang digunakan untuk membuat imej tersebut dikatakan merosakkan hati itu, maka ia perlu diganti setiap tujuh tahun.[6]
Kuil ini dianggap suci dan mulia oleh semua penganut Hindu, khususnya mereka dalam tradisi Vaishnava. Ramai tokoh besar Vaishnava seperti Ramanujacharya, Madhvacharya, Nimbarkacharya, Vallabhacharya, dan Ramananda mempunyai kaitan rapat dengan kuil ini. Ramanuja menubuhkan Emar Matha di sudut tenggara kuil, manakala Adi Shankaracharya mendirikan Govardhana Math, iaitu salah satu daripada empat pusat Shankaracharya. Kuil ini juga mempunyai makna yang istimewa bagi pengikut Gaudiya Vaishnavisme, kerana pengasasnya, Chaitanya Mahaprabhu, sangat tertarik kepada Dewa Jagannath dan tinggal di Puri selama bertahun-tahun.
Sejarah
Kuil ini telah dibina semula oleh Raja Dinasti Ganga Timur, Anantavarman Chodaganga, pada abad ke-11 Masihi, seperti yang dicatat dalam inskripsi kepingan tembaga Kendupatna oleh keturunannya, Narasimhadeva II, serta Rajendra Chola daripada sebelah ibunya. Anantavarman pada asalnya merupakan seorang penganut Shaiva, namun bertukar menjadi penganut Vaishnava selepas menakluk wilayah Utkala, tempat kuil ini berada, pada tahun 1112 Masihi. Sebuah inskripsi bertarikh 1134–1135 Masihi merekodkan sumbangan beliau kepada kuil ini. Oleh itu, pembinaan kuil ini dipercayai bermula selepas tahun 1112 Masihi.
Menurut kisah dalam kronik kuil, ia didirikan oleh Anangabhimadeva II. Kronik yang berbeza menyebut tahun pembinaannya secara berlainan—1196, 1197, 1205, 1216, atau 1226. Hal ini menunjukkan bahawa pembinaan kuil tersebut diselesaikan, atau kuil tersebut telah dibaik pulih, pada zaman pemerintahan putera Anantavarman, iaitu Anangabhima. Kompleks kuil ini kemudian dikembangkan lagi pada zaman pemerintahan raja-raja seterusnya, termasuk daripada Dinasti Ganga dan Dinasti Gajapati.
Catatan tahunan kuil, iaitu Madala Panji, menyatakan bahawa Kuil Jagannath telah diserang dan dijarah sebanyak lapan belas kali.[16] Kuil ini dipercayai pernah diserang oleh Kalapahad, seorang jeneral yang memeluk Islam, pada abad ke-16. Beberapa peristiwa sebelum itu juga telah berlaku, yang dianggap sebagai tanda-tanda awal kepada serangan tersebut.
Dewa-Dewa
Di Kuil Jagannath, tiga dewa utama yang dipuja ialah Jagannath, Subhadra, dan Balabhadra. Di ruang suci utama kuil ini, arca ketiga-tiga dewa tersebut diukir daripada kayu neem suci (daru) dan ditempatkan di atas pelantar bertatahkan permata yang dikenali sebagai ratnabedi. Bersama mereka turut disemadikan arca Sudarshana Chakra, Madanmohan, Sridevi, dan Vishwadhatri.
Para dewa ini dihiasi dengan pakaian dan perhiasan yang berbeza-beza mengikut musim. Amalan penyembahan terhadap mereka dipercayai telah wujud lebih awal daripada pembinaan kuil, malah mungkin berasal daripada sebuah kuil suku pribumi purba.
Rujukan tertua mengenai Dewa Jagannath ditemui dalam teks Tantrik Vajrayana Oddiyana berjudul Jnanasiddhi karya Indrabhuti, yang dimulakan dengan pemujaan kepada Jagannath. Dalam karyanya Sarala Mahabharata, penyair Sarala Das menggambarkan Jagannath dalam pelbagai bentuk, dengan penekanan khusus terhadap hubungannya dengan Krishna. Selain itu, Sarala Das turut mengaitkan Jagannath dengan Buddha, mencerminkan pengaruh keagamaan yang pelbagai dalam tradisi Odisha.
Perayaan
Kuil Jagannath terkenal dengan pelbagai perayaan besar yang disambut sepanjang tahun, dengan jutaan umat hadir untuk mengambil bahagian. Upacara sembahyang dijalankan setiap hari dengan penuh teratur, namun Ratha Yatra atau perayaan kereta beroda pada bulan Jun atau Julai dianggap paling utama. Dalam perayaan ini, tiga kereta kayu gergasi yang dihias indah membawa dewa Jagannath, Balabhadra, dan Subhadra melalui Bada Danda (Jalan Besar Puri) menuju ke Kuil Gundicha. Selain itu, terdapat juga perayaan seperti Pana Sankranti (juga dikenali sebagai Vishuva Sankranti atau Mesha Sankranti), di mana ritual khas dijalankan di kuil.
Nabakalebara
Nabakalebara ialah satu upacara penting yang berlangsung setiap 8, 12 atau 19 tahun, apabila terdapat dua bulan Ashadha berturut-turut dalam kalendar lunar. Istilah ini bermaksud “Tubuh Baru”, dan merujuk kepada proses menggantikan imej kayu suci Jagannath dengan yang baharu, manakala imej lama dikebumikan di kawasan Koili Vaikuntha dalam kompleks kuil. Perayaan ini menarik berjuta-juta pengunjung; pada tahun 2015, dianggarkan lebih tiga juta orang hadir. Bajetnya mencecah lebih ₹41 juta, menjadikannya salah satu perayaan paling ramai dikunjungi di dunia.
Ratha Yatra
Pada bulan Ashadha, iaitu musim hujan, arca Jagannath dan kedua-dua dewa saudaranya dibawa keluar dari ruang suci kuil dan diarak sejauh 3 km menuju Kuil Gundicha. Kereta kuil yang digunakan dibina semula setiap tahun daripada kayu, setinggi kira-kira 14 meter dan selebar 11 meter, mengambil masa dua bulan untuk disiapkan. Para seniman Puri menghias kereta itu dengan ukiran, lukisan bunga teratai terbalik, serta motif kuda dan pemandu. Perkataan Inggeris Juggernaut sebenarnya berasal daripada fenomena perarakan kereta gergasi ini.
Salah satu ritual terpenting dalam Ratha Yatra ialah Chhera Pahara (menyapu dengan air). Dalam upacara ini, Raja Gajapati, yang merupakan pemerintah tertinggi di Kalinga, memakai pakaian seperti penyapu dan membersihkan kawasan sekitar kereta dewa dengan penyapu bertangkai emas sambil memercikkan air cendana. Ritual ini melambangkan bahawa di hadapan Dewa Jagannath, tiada perbezaan antara seorang raja agung dan seorang penganut biasa.
Perayaan ini dipercayai bermula sejurus pembinaan besar Kuil Jagannath selesai sekitar tahun 1150 Masihi. Catatan awal mengenai perayaan ini sampai ke dunia Barat melalui pelancong Kristian seperti Odoric dari Pordenone (1316–1318), yang menggambarkan bagaimana raja, permaisuri dan rakyat menarik kereta dewa dengan penuh muzik dan nyanyian.
Niladri Bije
Niladri Bije merupakan hari penutup Ratha Yatra, disambut pada Ashadha Trayodashi. Pada hari ini, para dewa kembali ke ruang utama kuil (Ratnabedi). Dalam upacara ini, Jagannath menawarkan rasgulla kepada Dewi Lakshmi sebelum dibenarkan memasuki kuil.
Gupta Gundicha
Gupta Gundicha disambut selama 16 hari dari Krishna Dwitiya bulan Ashwin hingga Vijayadashami. Menurut tradisi, Dewa Madhava bersama Dewi Durga (dikenali sebagai Durgamadhaba) dibawa berkeliling kawasan kuil selama lapan hari pertama. Bagi lapan hari berikutnya, mereka dibawa keluar dengan tandu ke Kuil Narayani berdekatan, sebelum dikembalikan semula ke kuil Jagannath selepas disembah.
Rujukan
- ^ Chakraborty, Yogabrata (28 June 2023). "পুরীধাম ও জগন্নাথদেবের ব্রহ্মরূপ বৃত্তান্ত" [Puridham and the tale of lord Jagannath's legendary 'Bramharup']. dainikstatesmannews.com (in Bengali). Kolkata: Dainik Statesman (The Statesman Group). p. 4. Archived from the original on 28 June 2023. Retrieved 28 June 2023.
- ^ Cesarone, Bernard (2012). "Bernard Cesarone: Pata-chitras of Odisha". asianart.com. Retrieved 2 July 2012. This temple was built in approximately 1135–1150 by Codaganga, a king of the Eastern Ganga dynasty
- ^ Kanungo, Archana (July 2013), Unity in Diversity: The Uniqueness of Jagannath Culture of Odisha (PDF), Bhubaneshwar: Government of Odisha
- ^ Sharma, Dr Chandrapal (21 July 2020). Ank Chakra : Indian Culture and Basic Numbers. Diamond Pocket Books Pvt Ltd. ISBN 978-93-90287-27-7.
- ^ Nugteren, Albertina (2010). "Weaving Nature into Myth: Continuing Narratives Of Wood, Trees, And Forests In The Ritual Fabric Around The God Jagannath In Puri". Journal for the Study of Religion, Nature and Culture. 4 (2): 159–172. doi:10.1558/jsrnc.v4i2.159.
- ^ Gautam, Mitali (7 November 2022). "Thus Lord Krishna's amazing heart lived on for posterity". The Statesman. Retrieved 13 December 2023.